ul. Franciszkańska 8

Chełmiński kościół archiprezbiterialny to jedna z najstarszych i największych świątyń Pomorza Wschodniego. To wybitne dzieło architektury gotyckiej stało się w średniowieczu wzorem dla innych kościołów Ziemi Chełmińskiej i państwa krzyżackiego, m.in. dla katedry w Królewcu.

Kościół farny zbudowany został z fundacji Zakonu Krzyżackiego, a pierwszy raz wzmiankowany był w dokumencie lokacyjnym z 1233 roku. Od XIII wieku przy kościele działała szkoła miejska i biblioteka. W roku 1472 założono tu "studium particulare" (szkołę na poziomie wyższego gimnazjum), a jego prowadzenie powierzono Braciom Wspólnego Życia z Zwolle w Niderlandach. W roku 1519 biskupi nadali farę Braciom podnosząc ją jednocześnie do rangi kolegiaty.

Po roku 1649 świątynia stała się Sanktuarium Maryjnym. W latach 1676-1825 kościół znajdował się pod zarządem księży Misjonarzy, którzy w połowie XVIII wieku uruchomili przy nim drukarnię. W roku 1825 nastąpiła kasata Zgromadzenia ks. Misjonarzy. Lata 1883-84 to okres restauracji i regotyzacji kościoła. W latach 1925-28 odkryto tu malowidła ścienne z około 1400 roku.

Kościół farny jest budowlą ściśle orientowaną (na osi wschód-zachód) składającą się z wydłużonego, prosto zamkniętego prezbiterium, trójnawowego halowego korpusu oraz masywnej fasady zachodniej o dwóch nierównej wysokości wieżach. Na ścianach prezbiterium i naw bocznych znajdują się fragmenty polichromii gotyckich, a przy filarach ustawiono gotyckie rzeźby apostołów z około 1330-40 roku. W nawie północnej znajduje się gotycka płyta nagrobna Lamberta Longusa z 1319 roku.

Wystrój kościoła stanowi bogate wyposażenie renesansowe, barokowe i rokokowe. Na szczególną uwagę zasługuje barokowy ołtarz główny - dzieło Macieja Rodte z lat 1708-10 z obrazem Wniebowzięcia NMP. Cenne są również barokowe ołtarze boczne i rokokowe przy filarach (w jednym z nich przechowywane są jedyne w Polsce północnej relikwie Św. Walentego), ambona oraz pochodzący z końca XVII wieku prospekt organowy.

Przy prezbiterium znajdują się dwie kaplice: północna - Matki Boskiej Chełmińskiej (dawna kaplica grobowa Niemojewskich), w 1649 roku umieszczono w niej otoczony kultem cudowny obraz Matki Boskiej Chełmińskiej oraz kaplica południowa - Bożego Ciała, przebudowana w latach 1685-95 z barokowym ołtarzem i płaskorzeźbą przedstawiającą Ostatnią Wieczerzę. Ciekawym zabytkiem jest zawieszona pod sklepieniem nawy głównej tzw. Meluzyna z XVII wieku - głowa jelenia, ufundowana przez Bractwo Św. Huberta, spełniająca funkcję higrometru.

We wnętrzu świątyni znajduje się wejście na wieżę (4 zł), skąd można zobaczyć wspaniałą panoramę miasta.