Na wschodnim brzegu jeziora Gopło wznosi się okazała kolegiata Św. Piotra i Pawła - jeden z lepiej zachowanych zabytków architektury romańskiej w Polsce, będący dumą mieszkańców tej krainy.

Kruszwicka świątynia zbudowana na początku XII wieku z kamienia jest trójnawową, filarową bazyliką, powstałą na planie krzyża łacińskiego. Romański charakter budowli podkreślają grube mury, półkoliste łuki oraz proste geometryczne kształty. Od strony południowej kościół zdobią trzy romańskie portale.

Wnętrze kościoła jest bardzo surowe, żeby nie powiedzieć ascetyczne. Nawy, transept i prezbiterium przykryte są belkowym stropem, sklepienia absyd wykonano z drobnych kamieni i okrzesków, a w wieżowych kruchtach zachowały się najstarsze w Polsce sklepienia na skrzyżowanych kamiennych gurtach.

We wnętrzu zachowały się cenne zabytki: 2 chrzcielnice (piaskowcowa z XI wieku i granitowa z XII wieku), fragmenty romańskich i barokowych ołtarzy oraz późnogotyckie rzeźby.

Niegdyś przy kruszwickiej świątyni należącej pierwotnie do zakonu benedyktynów istniała biblioteka, w której przechowywano bogato ilustrowany "Ewangeliarz kruszwicki" - pergaminowy kodeks benedyktynów. Obecnie ten cenny zabytek rękopiśmiennictwa oraz wiele innych pamiątek znajduje się w zbiorach Archiwum Archidiecezji w Gnieźnie.