Fortyfikacje w Grudziądzu

ul. Czwartaków 1 (1,5 km na północ od miasta, nad Wisłą)
tel. 056/ 458-32-45

Godziny zwiedzania:
- czwartek i piątek: 8.00-14.00 (z wyjątkiem dni wolnych od pracy)

Fortyfikacje istniały w Grudziądzu od początku istnienia miasta, ale najważniejszy ich element, zachowany do dzisiaj powstał dopiero w XVIII wieku. Chodzi tu o Cytadelę, której budowa, jak i poźniejsza rozbudowa pozostałych budowli obronnych sprawiły, Grudziądz stał się jedną z Wielkich Twierdz Fortowych, jak Przemyśl, Kraków, Verdun czy Amsterdam.

Grudziądzka Cytadela powstała na skarpie wiślanej między Grudziądzem a Kwidzynem, po I rozbiorze Polski (1772 r), kiedy to główne twierdze Pomorza: Gdańsk i Toruń pozostały w rękach polskich. Wówczas król pruski Fryderyk II, przeczuwając zbliżającą się wojnę z Rosją, polecił budowę twierdzy.

Militarną rolę twierdza spełniła tylko podczas wojen napoleońskich, kiedy to obroną kierował generał baron Wilhelm de Courbiere. Formalnie oblężenie zakończył pokój w Tylży zawarty 9 lipca 1807 roku, jednak faktyczna blokada budowli trwała do końca 1807 roku. Grudziądz był jedyną twierdzą pruską, która zdołała oprzeć się wojskom napoleońskim.

Cytadela poza funkcjami militarnymi pełniła też w przeszłości rolę więzienia politycznego. Osadzono tu ponad 200 żołnierzy Powstania Listopadowego, którzy odmówili powrotu do Rosji. W latach 1838-39 w celi nad Bramą Dolną uwięziono natomiast niemieckiego poetę Fritza Reutera.

Do dnia dzisiejszego z pierwotnej twierdzy zachował się donżon z pełnym obwodem wałów i kazamatami, obu bramami i jedną z czterech pochylni. W obrębie donżonu najbardziej charakterystyczny jest dwukondygnacyjny Wielki Magazyn oraz klasycystyczny budynek dawnej komendantury. Zachowały się też, choć w różnym stanie, pięć bastionów, cztery raweliny, chodnik obiegający twierdzę oraz chodniki przeciwminowe. W niezłym stanie jest też sucha fosa.

Wnętrza twierdzy można zwiedzać tylko z przewodnikiem po uzyskaniu zgody od władz wojskowych (bez zgody dostępna jest np. 11 listopada czy 3 maja). Pod opieką przewodnika zwiedzanie odbywa się bezpłatnie, w zorganizowanych grupach. Pisemną prośbę o zgodę Dowódcy JW 1123 należy kierować na adres: JW 1123, 86-300 Grudziądz, ul. Czwartaków 1 lub na nr faksu: 056/ 458-32-22. Z zewnątrz twierdzę można podziwiać bez problemu. Czerwone mury Cytadeli stanowią nieodłączny element nadwiślańskiej panoramy miasta.

W 2007 roku utworzono pieszy i rowerowy szlak turystyczny prowadzący do najważniejszych fortyfikacji grudziądzkich. Trasa prowadzi od Fortu Strzemięcin i sąsiedniego schronu IR9 przez Fort Lasek Miejski, Baterię Półpancerną Leśny Dwór, Księże Góry, schron przy ulicy Kasztanowej i Fort Tarpno, Świerkocin, Nową Wieś i Parski. Szlak kończy się w Cytadeli na Dziele Rogowym. Szlak otwarto 2 września 2007 roku rajdem rowerowym "Do Twierdzy de Courbiere'a".