Jaskinia Raj to typowa jaskinia krasowa rozwinięta w wapieniach. Długość naturalnych korytarzy jaskini wynosi 240 m, a głębokość to 9,5 m. Jest jedną z najpopularniejszych i najpiękniejszych jaskiń w Polsce, a to ze względu na piękną, bogatą i dobrze zachowaną szatę naciekową, pokrywającą cały obiekt. Występują tu niemal wszystkie formy nacieków.

Spąg korytarzy wypełnia namulisko, w którym znaleziono fragmenty szkieletów wielu zwierząt - niedźwiedzia jaskiniowego i brunatnego, mamuta, żubra pierwotnego, hieny jaskiniowej, nosorożca włochatego, piżmowoła czy renifera. Stwierdzono też ślady pobytu w jaskini człowieka sprzed 50 tysięcy lat. Obecnie w jaskini występują nietoperze i liczne bezkręgowce - muchówki, pająki i ślimaki. 

Ze względu na bogatą szatę naciekową, walory naukowe i dydaktyczne Jaskinię Raj objęto ochroną jako rezerwat przyrody, jest też chronionym stanowiskiem archeologicznym. Udostępnienie jaskini zapewniło trwałe zabezpieczenie jaskini i jej nacieków, a ponadto umożliwiło prowadzenie tu stałych i szczegółowych badań naukowych. Otwarcie jaskini dla ruchu turystycznego nastąpiło w 1972 roku.

Historia odkrycia

Współczesne odkrycie Jaskini Raj miało miejsce w 1963 roku podczas wydobywania wapienia w łomiku przez okolicznych mieszkańców - Feliksa Wawrzeńczyka i Józefa Kopcia. W 1964 roku uczniowie Technikum Geologicznego z Krakowa podczas praktyki terenowej zwiedzili jaskinię i zachwyceni jej pięknem oraz bogactwem nacieków nazwali jaskinię Rajem.

O znalezisku poinformowano Ryszarda Gradzińskiego z Sekcji Speleologicznej Polskiego Towarzystwa Przyrodników im. Kopernika. Wkrótce wykonano plan i dokumentację fotograficzną groty.

W 1965 roku w lokalnej prasie pojawiły się informacje na temat jaskini, co spowodowało masowe i niekontrolowane zwiedzanie groty, a co za tym idzie szereg zniszczeń. By uchronić ten cenny obiekt geologiczny, pracownicy Oddziału Świętokrzyskiego Instytutu Geologicznego doprowadzili do zabezpieczenia otworu kratą.

W 1966 roku w porozumieniu z Państwową Radą Ochrony Przyrody ustalono, że najskuteczniejszym sposobem ochrony jaskini będzie udostępnienie jej dla ruchu turystycznego. Wiązało się to niestety ze zniszczeniem szaty naciekowej w miejscu budowy trasy dla zwiedzających.

W lipcu 1967 roku Wojewódzki Konserwator Zabytków w Kielcach zdecydował o objęciu jaskini ochroną jako stanowiska archeologicznego, a rok później utworzono rezerwat przyrody Jaskinia Raj obejmujący samą jaskinię oraz jej otoczenie.

Ostatecznie obiekt można zwiedzać od 1972 roku, a specjalna jednostka prawna kontroluje turystykę w jaskini, tak by uchronić ją przed ewentualnymi negatywnymi skutkami tej eksploatacji.

Opis trasy turystycznej

Długość trasy turystycznej wytyczonej w Jaskini Raj wynosi 180 metrów i rozpoczyna się w pawilonie, w którym zorganizowano wystawę muzealną.

Do wnętrza jaskini prowadzi sztuczna sztolnia o długości 20 metrów, zabezpieczająca mikroklimat jaskini. Za sztolnią znajduje się obszerna Komora Wstępna łącząca trzy ciągi korytarzy, a następnie największa sala w obiekcie - Komora Złomisk z piękną kolumną naciekową o nazwie Harfa.

Dalej sztuczny tunel prowadzi do Sali Kolumnowej, w której wykształciły się przepiękne nacieki, na dnie natomiast ostały się jeziorka, pola ryżowe i misy martwicowe z tzw. perłami jaskiniowymi. Te ostatnie należą do niezmiernej rzadkości w polskich jaskiniach.

Do Sali Stalaktytowej prowadzi kładka (jedno z bardziej romantycznych miejsc w jaskini). Wykształciły się tutaj przepiękne stalaktyty w rożnych stadiach rozwoju. Na spągu (dnie) rosną stalagmity oraz stalagnaty np. kolumna naciekowa zwaną Pagodą. Ostatni fragment jaskini stanowi Sala Wysoka, skąd dociera się ponownie do Komory Wstępnej, by zamknąć pętlę trasy turystycznej.